Zdrowie psychiczne dzieci ma ogromne znaczenie dla ich przyszłości, ponieważ wpływa na sposób, w jaki radzą sobie z emocjami, stresem i relacjami z innymi ludźmi. Dzieci, które otrzymują wsparcie emocjonalne i uczą się rozumieć swoje uczucia, mają większe szanse na rozwinięcie pewności siebie i odporności psychicznej w dorosłym życiu. Zaniedbanie tej sfery może prowadzić do problemów takich jak lęk, depresja czy trudności w nauce i pracy. Dbanie o zdrowie psychiczne od najmłodszych lat pomaga także w budowaniu zdrowych relacji społecznych oraz umiejętności rozwiązywania konfliktów. Wspierające środowisko rodzinne i szkolne pozwala dzieciom rozwijać się harmonijnie oraz lepiej przygotowuje je do wyzwań przyszłości. Dlatego tak ważne jest, aby rodzice, nauczyciele i opiekunowie zwracali uwagę nie tylko na rozwój fizyczny, ale również emocjonalny dzieci.

Program konferencji składał się z czterech wystąpień, w trakcie których prelegentki poruszały kwestie związane z tematyką wskazaną w tytule wydarzenia. O wpływie  nadużywania urządzeń ekranowych przez dzieci i młodzież mówiła pediatra, neurolog dziecięcy – pani dr Anna Frączek-Szczepkowska. Na początku swojego wystąpienia prelegentka zwróciła uwagę na istotny fakt, o którym wielu z nas często nie pamięta: „Nie my jesteśmy narzędziem, tylko mamy narzędzie w rękach” – narzędzie, nad którym powinniśmy mieć pełną kontrolę. Wszelkie aktywności ekranowe najmłodszych wiążą się z procesami zachodzącymi w organizmie podczas korzystania z urządzeń, w szczególności z wydzielaniem się dopaminy, czyli neuroprzekaźnika, hormonu, które daje odbiorcy złudne poczucie szczęścia. Dopamina odpowiada bowiem za odczuwanie przyjemności, „nagrody”, pozytywną motywację, regulację nastroju/emocji, koncentrację i zapamiętywanie, a nawet koordynację ruchową. Stała koncentracja na bodźcach ekranowych prowadzi do wyrzutów dopaminy, co sprawia, że takie aktywności jak: przeglądanie treści (scrollowanie), krótkie nagrania, powiadomienia czy polubienia (lajki), serduszka, SMS-y, komunikaty, wygrane rundy w grze, zdobywanie trofeów, pokonywanie przeciwników, tempo gry i możliwość gry z innymi graczami online, czy dynamiczne zmiany tła stają się szczególnie angażujące. Wszystko to  prowadzi do uzależnienia się dzieci od łatwego osiągania uczucia przyjemności, a co za tym idzie, spadku cierpliwości w dłuższym oczekiwaniu na efekty. Ten smutny obraz uzależniania się przez młodych ludzi prelegentka uzupełniła o efekt myślenia „tu i teraz” i rezygnowania przez młodych ludzi z dotychczasowych pasji na rzecz wybierania prostszych sposobów osiągania przyjemności (np. sięgania po zawsze dostępny smartfon). To prosta droga do uzależnienia od ekranów, którego namacalnym efektem jest przemęczenie informacyjne,  przebodźcowanie, nadpobudliwość czy agresja, labilność emocjonalna, a niekiedy również depresja. Objawem uzależnienia jest także efekt tzw. FOMO – fear of missing out (lęk przed tym, co nas omija), objawiający się tym, że nie możemy przestać myśleć o ewentualnie nadchodzących wiadomościach, ciągle śledzimy media społecznościowe, niezwłocznie odpowiadamy na wiadomości i komentarze, chcemy przynależeć do wielu grup w mediach społecznościowych. A wszystko to m.in. z obawy przed odrzuceniem przez otoczenie, brakiem uznania, niskiego poczucia własnej wartości. Na zakończenie prelegentka podkreśliła istotną rolę w procesach psychologicznych i fizjologicznych (snu, koncentracji uwagi), jaką odgrywa sztuczne światło niebieskie (ekranowe). Wskazała także w jaki sposób zapobiegać innym powikłaniom nadużywania smartfonów, tj.: wady postawy (tzw. szyja smsowa), zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego, zakażenia bakteryjne, trądzik.  

Problem uzależnień jako proces regulacji emocjonalnej w ujęciu teoretyczno-praktycznym przedstawiły panie Katarzyna Langefeld i Barbara Sikora, psycholożki, psychoterapeutki, reprezentujące Poradnię Psychologiczno-Pedagogiczną w Sanoku. Prelekcja dotyczyła procesu regulacji emocjonalnej, a więc m.in. rozpoznawania własnych emocji, modulowania ich intensywności, tolerowania nawyków, powrót do stanu równowagi emocjonalnej po jej zaburzeniu (np. przez stres). Ważnym spostrzeżeniem było stwierdzenie, że „jeśli nie nauczymy dziecka regulacji emocji, jego mózg znajdzie ją sam”, oraz że każde uzależnienie zaczyna się od próby samoregulacji emocjonalnej. Młody człowiek próbuje sam znaleźć ulgę w sytuacji napięcia emocjonalnego, czyniąc nawyk z tego, co przynosi mu tę ulgę (telefon, używki itp.), co w rzeczywistości powtarzalności takiego procesu prowadzi do uzależnienia się od tegoż bodźca, który zwykle jest łatwy, dostępny, przyjemny. Ważne jest zatem, by dorośli nie stracili tzw. słuchu emocjonalnego, a więc nie pozostawiali dziecka z jego problemami, tylko dlatego, że z perspektyw dorosłego problem dziecka wydaje się on im błahy. Według prelegentek jednym z kluczowych sposobów radzenia sobie z emocjonalnymi trudnościami młodych ludzi jest udzielanie im wsparcia, bycie obok w trudnych momentach oraz dawanie przestrzeni na popełnianie błędów. To rozwiązanie, choć z pozoru proste, w praktyce okazuje się wymagające, ale niezwykle skuteczne.

Każda rozmowa, która pomaga nam lepiej zrozumieć innych jest ważna i potrzebna. Do takiej rozmowy zaprosiły słuchaczy panie reprezentujące Zakład Pedagogiki Instytutu Nauk Społecznych Uczelni Państwowej im. Jana Grodka w Sanoku: Aleksandra Sienkowska i Angelika Prajzner – omawiając temat tolerancji w edukacji wczesnoszkolnej. Jak stwierdziły, tolerancja ma nie tylko związek z wychowaniem/moralnością człowieka, ale stanowi także rodzaj profilaktyki zdrowia psychicznego, której przyświeca kluczowa idea rozumiana jako równanie: rozmowa o tolerancji = inwestycja w przyszłość dzieci i ich zdrowie psychiczne. „Inwestując w takie działania już na etapie edukacji wczesnoszkolnej, kształtujemy pokolenie bardziej świadome, otwarte i odporne psychicznie – społeczeństwo, w którym trudności psychiczne nie wykluczają, lecz uczą zrozumienia, wsparcia i współpracy” – stwierdziły prelegentki. W swoim wystąpieniu pokazały, jak w praktyce szkolnej (na podstawie badań własnych) można omawiać zagadnienie tolerancji. Propozycja rozmów o tolerancji-nietolerancji w edukacji wczesnoszkolnej, to tylko jeden ze sposobów, pozwalający organizować sytuacje, w których dzieci uczą się:

• budować znaczenia pojęć abstrakcyjnych (takich jak np. tolerancja), rozwijając tym samym zdolności refleksji i radzenia sobie z niejednoznacznością;
• patrzeć z perspektywy drugiej osoby, wzmacniając w ten sposób empatię i relacje społeczne;
• rozwijać kompetencje społeczne, zmniejszając ryzyko wykluczenia, stresu i konfliktów w grupie.

Zaprezentowane wnioski badawcze pozwoliły stwierdzić, iż za optymalne warunki edukacyjne, wspierające nadawanie przez dzieci znaczeń pojęciom tolerancji i nietolerancji, uznać należy działania, które stawiają dziecko w roli aktywnego uczestnika świata społecznego i pozwalają mu konstruować własne rozumienie pojęć społecznych. Warto więc pozwolić dzieciom tworzyć własne definicje zamiast podawać gotowe – te dziecięce są często zaskakująco trafne. Warto także korzystać z tekstów kultury (bajki, opowiadania, filmy dla dzieci), które tworzą bezpieczny dystans emocjonalny.

Rozmawiając o zdrowiu psychicznym dzieci, nie można było pominąć tematu wypalenia zawodowego osób odpowiedzialnych za ich wsparcie i edukację. Temat wypalenia zawodowego przedstawiła pani Patrycja Longawa – psycholog, wykładowczyni Uczelni Państwowej im. Jana Grodka w Sanoku. Wypalenie zawodowe wśród osób pracujących z dziećmi i młodzieżą, w tym nauczycieli, jest coraz częściej dostrzeganym problemem. Wynika ono z długotrwałego stresu, wysokiej odpowiedzialności oraz dużego obciążenia emocjonalnego, które towarzyszy codziennej pracy wychowawczej i dydaktycznej. Nauczyciele i opiekunowie często muszą radzić sobie nie tylko z przekazywaniem wiedzy, ale także z trudnymi zachowaniami uczniów, problemami rodzinnymi podopiecznych czy presją ze strony systemu edukacji i rodziców. Objawy wypalenia mogą obejmować zmęczenie, spadek motywacji, poczucie bezsilności oraz obniżenie satysfakcji z pracy. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do pogorszenia jakości nauczania i relacji z uczniami. Dlatego tak ważne jest wsparcie psychologiczne, odpowiednie warunki pracy oraz dbanie o równowagę między życiem zawodowym a prywatnym w tej grupie zawodowej.

Konferencji towarzyszyła prezentacja najnowszych i wartościowych publikacji książkowych poświęconych tej tematyce, znajdujących się w zbiorach sanockiej Filii PBW w Krośnie. Wierzymy, że wspólna refleksja i dialog specjalistów przyczyni się do budowania spójnego systemu wsparcia dzieci i młodzieży – systemu, w którym zdrowie psychiczne jest priorytetem.

Autorzy artykułu:

Sabina Florczak

nauczyciel bibliotekarz

PBW w Krośnie Filia w Sanoku przy PZPW w Rzeszowie

Stanisław Chęć

nauczyciel konsultant                                        

PCEN w Rzeszowie Oddział w Krośnie przy PZPW w Rzeszowie

Autorzy fotografii: Organizatorzy